Karşılıksız Çek Suçu ve Cezası

Karşılıksız Çek Suçu Nedir?

Karşılıksız çek suçu, çek sahibinin bankaya ibraz edildiğinde yeterli karşılığı olmayan veya hiç karşılığı bulunmayan bir çek düzenlemesi ve bu çekin ödenmemesi halinde ortaya çıkan bir suçtur. 5941 sayılı Çek Kanunu ile düzenlenen bu suç, ticari hayatta güven ve istikrarın sağlanması amacıyla cezai yaptırıma bağlanmıştır.

Çek, kıymetli evrak niteliğinde olup, Türk Ticaret Kanunu'nun 780-823. maddeleri arasında düzenlenmiştir. Çekin karşılıksız çıkması, hem çeki düzenleyen açısından cezai sorumluluk doğurmakta hem de alacaklının mağdur olmasına neden olmaktadır. Bu nedenle kanun koyucu, çek güvenliğini korumak amacıyla karşılıksız çek suçunu düzenlemiştir.

Karşılıksız Çek Suçunun Unsurları

Karşılıksız çek suçunun oluşabilmesi için belirli unsurların bir arada bulunması gerekmektedir:

1. Geçerli Bir Çekin Varlığı

Öncelikle TTK'nın 780. maddesinde sayılan zorunlu unsurları taşıyan geçerli bir çekin bulunması gerekmektedir. Bu unsurlar şunlardır:

• Senet metninde "çek" kelimesinin bulunması
• Kayıtsız şartsız belirli bir bedelin ödenmesi talimatı
• Ödeyecek kişinin (muhatabın) adı
• Düzenleme yeri ve tarihi
• Düzenleyenin imzası

2. Kanuni Süre İçinde İbraz

Çekin, kanuni ibraz süresi içinde bankaya ibraz edilmesi gerekmektedir. TTK madde 796'ya göre ibraz süreleri şu şekildedir:

• Aynı yerde ödenecek çekler: 10 gün
• Aynı kıtada farklı yerde ödenecek çekler: 1 ay
• Farklı kıtalarda ödenecek çekler: 3 ay

3. Karşılıksızdır İşlemi

Çekin ibrazı üzerine banka tarafından "karşılıksızdır" işlemi yapılmış olmalıdır. Banka, çek bedelinin tamamını veya bir kısmını ödeyemediğinde, çekin arkasına "karşılıksızdır" şerhi düşer ve bu durum suçun oluşmasına neden olur.

4. Kusur

Çeki düzenleyen kişinin, çekin karşılıksız çıkmasında kusurlu olması gerekmektedir. Mücbir sebep veya beklenmeyen hal gibi durumlarda kusur bulunmayabilir.

Karşılıksız Çek Suçunun Cezası

5941 sayılı Çek Kanunu'na göre karşılıksız çek suçunun cezası adli para cezasıdır. Ancak bu cezanın miktarı çekin karşılıksız kalan bedeline göre belirlenmektedir.

Adli Para Cezası

Karşılıksız çek suçunda, çekin karşılıksız kalan miktarından az olmamak üzere, binbeşyüz güne kadar adli para cezasına hükmedilir. Adli para cezası, günlük 20-100 TL arasında belirlenen değerin gün sayısıyla çarpılmasıyla hesaplanır.

Çek Düzenleme ve Çek Hesabı Açma Yasağı

Karşılıksız çek suçundan mahkumiyet halinde, çek düzenleme ve çek hesabı açma yasağı uygulanır. Bu yasak, cezanın tamamen infaz edildiği veya şikayetten vazgeçildiği tarihten itibaren 3 yıl sonra kaldırılabilir.

Tüzel Kişilerde Sorumluluk

Tüzel kişi adına çek düzenlenmesi halinde, karşılıksız çek suçundan dolayı cezai sorumluluk çeki fiilen imzalayan kişiye aittir. Bunun yanı sıra, karşılıksız çıkan çekle ilgili olarak tüzel kişi hakkında da çek düzenleme ve çek hesabı açma yasağı kararı verilir.

Karşılıksız Çekte Uzlaşma ve Şikayetten Vazgeçme

Uzlaşma

Karşılıksız çek suçu uzlaşmaya tabi suçlar arasında yer almaktadır. Savcılık aşamasında veya mahkeme sürecinde taraflar uzlaşabilir. Uzlaşma sağlanması halinde kovuşturmaya yer olmadığı kararı verilir veya dava düşer.

Şikayetten Vazgeçme

Şikayetçi, hüküm kesinleşinceye kadar şikayetinden vazgeçebilir. Şikayetten vazgeçme halinde dava düşer. Hüküm kesinleştikten sonra da şikayetten vazgeçme ile cezanın infazı durdurulur.

Etkin Pişmanlık

Karşılıksız kalan çek bedelinin, çekin üzerinde yazılı düzenleme tarihine göre kanuni ibraz tarihinden itibaren işleyecek kanuni faiziyle birlikte ödenmesi halinde:

• Soruşturma aşamasında ödeme: Kovuşturmaya yer olmadığı kararı
• Kovuşturma aşamasında ödeme: Davanın düşmesi
• Mahkumiyet sonrası ödeme: Cezanın infazı durdurulur

Yargıtay Kararları

Karşılıksız Çekte Hukuki Süreç

Şikayet Başvurusu

Karşılıksız çek suçu nedeniyle şikayet, çekin karşılıksız çıktığı yer veya çek hesabının bulunduğu banka şubesinin bulunduğu yer Cumhuriyet Başsavcılığına yapılabilir. Şikayet dilekçesine çekin aslı veya onaylı örneği eklenmeli, karşılıksızdır işlemini içeren banka yazısı da sunulmalıdır.

İcra Takibi

Karşılıksız çek nedeniyle ayrıca icra takibi başlatılabilir. Çek, kambiyo senetlerine özgü haciz yolu ile takibe konu edilebilir. Bu takipte, çek bedeli, faiz, protesto masrafları ve vekalet ücreti talep edilebilir.

Tazminat Davası

Karşılıksız çek nedeniyle zarara uğrayan hamil, çeki düzenleyen aleyhine tazminat davası da açabilir. Bu dava, ceza davasından bağımsız olarak görülür.

TTK Kapsamında Çek İlişkisi

Bankaların Sorumlulukları

Bankalar, çek hesabı açarken ve çek karnesi verirken gerekli araştırmaları yapmakla yükümlüdür. 5941 sayılı Kanun'a göre bankalar:

• Çek hesabı açmadan önce kişinin ekonomik durumunu araştırmalıdır
• Çek düzenleme yasağı bulunan kişilere hesap açmamalıdır
• Karşılıksız çek işlemi yaptığında durumu Risk Merkezine bildirmelidir
• Çekin bir kısmı için karşılık varsa bu kısmı ödemekle yükümlüdür

Sonuç ve Öneriler

Karşılıksız çek suçu, ticari hayatta güven ilkesini korumak amacıyla düzenlenmiş önemli bir suç tipidir. Bu suçtan korunmak için çek düzenlerken hesapta yeterli karşılık bulunduğundan emin olunmalı, vadeli çeklerde ödeme gününde karşılığın hazır olması sağlanmalıdır.

Karşılıksız çek suçuyla karşılaşılması halinde, gerek alacaklı gerekse borçlu taraf açısından profesyonel hukuki destek alınması büyük önem taşımaktadır. Alacaklı, haklarını korumak için şikayet ve icra takibi süreçlerini doğru yönetmeli; borçlu ise etkin pişmanlık hükümlerinden yararlanarak cezai yaptırımlardan kurtulma imkanını değerlendirmelidir.